Cái cau mày không phải lúc nào cũng là giận

Tiếng Việt có câu "nhìn mặt mà bắt hình dong", và quan niệm phổ biến cũng đơn giản như vậy: cười là vui, cau mày là giận, nhăn mặt là buồn, và những nét mặt này ở đâu cũng giống nhau. Những nghiên cứu có ảnh hưởng lớn trong thập niên 1960 và 1970, trong đó có công trình của Paul Ekman với người Fore ở Papua New Guinea, được nhiều người coi là bằng chứng rằng có một vài biểu cảm mang tính phổ quát.

Quan niệm đó đi vào công nghệ. Nhiều công ty làm phần mềm tự nhận phát hiện được cảm xúc từ khuôn mặt trong ảnh hay video, dùng để đánh giá ứng viên qua phỏng vấn ghi hình, đo mức độ tập trung của học sinh, hay thử phản ứng của người xem với quảng cáo.

Năm 2019, năm nhà khoa học Lisa Feldman Barrett, Ralph Adolphs, Stacy Marsella, Aleix Martinez và Seth Pollak công bố trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest một bài tổng quan hơn 1.000 kết quả nghiên cứu đã đăng. Họ đặt hai câu hỏi chính: khi có một cảm xúc, người ta có đều đặn làm đúng nét mặt được cho là đi kèm không, và nét mặt đó có đáng tin là mang đúng cảm xúc ấy chứ không phải điều gì khác không?

Câu trả lời cho cả hai là: không đáng tin. Người ta đúng là cười khi vui hay cau mày khi giận thường hơn mức ngẫu nhiên, nhưng ít hơn nhiều so với quan niệm phổ biến. Cùng một nét mặt có thể mang nhiều nghĩa: người ta cau mày khi đang tập trung hay bối rối, và cười khi lo lắng hay khi giữ phép lịch sự. Cách cảm xúc hiện lên mặt khác nhau theo văn hóa và hoàn cảnh, và các nghiên cứu ở một số cộng đồng nhỏ, biệt lập cho thấy người ta ít đồng ý hơn nhiều về ý nghĩa của những nét mặt kinh điển. Không phải nhà nghiên cứu nào cũng chấp nhận mọi kết luận của bài tổng quan, nhưng nó cho thấy chỉ dựa vào khuôn mặt thì rất khó đoán đúng ai đó đang cảm thấy gì.

Góc nhìn AI: hệ thống "AI cảm xúc" học cách gắn nhãn khuôn mặt từ các ví dụ mà con người đã gắn nhãn sẵn, nên nó học quan niệm phổ biến, chứ không học được cảm xúc bên trong. Nó có thể nhận ra nụ cười rất chính xác mà vẫn đoán sai chuyện vui hay không. Các nhà làm luật đã để ý. Điều 5 của Đạo luật AI của Liên minh châu Âu, áp dụng từ ngày 2/2/2025, cấm các hệ thống AI suy đoán cảm xúc của con người tại nơi làm việc và trong giáo dục, trừ khi vì lý do y tế hoặc an toàn. Năm 2021, công ty phần mềm tuyển dụng HireVue cũng cho biết đã bỏ phần phân tích khuôn mặt khỏi các bài đánh giá phỏng vấn video, với lý do nó không còn thêm giá trị đáng kể.

Ý tưởng đằng sau vụ nàyBài học: AI và con bạn →

1. 1Tách bạch điều công cụ nhìn thấy được, như nụ cười hay cái cau mày, với điều nó tự nhận biết được, như niềm vui, sự chán nản hay sự trung thực.
2. 2Hỏi xem công cụ đã được kiểm tra so với cảm xúc thật của con người chưa, ở nhiều nền văn hóa, lứa tuổi và với người khuyết tật, chứ không chỉ so với nhãn gắn trên ảnh.
3. 3Thận trọng với mọi công cụ đánh giá con người ở nơi làm việc hay trường học dựa vào khuôn mặt hoặc giọng nói, và kiểm tra xem nó có hợp pháp ở nơi bạn sống không.
4. 4Khi chatbot nói biểu cảm khuôn mặt là phổ quát, hãy hỏi nó bài tổng quan năm 2019 của Barrett kết luận gì, rồi tự đọc phần tóm tắt của bài.