Máy phát hiện nói dối không nhìn thấy lời nói dối

Máy đo nói dối (polygraph) đã được dùng khoảng một thế kỷ, trong điều tra của cảnh sát, kiểm tra an ninh của chính phủ, và từng có thời gian dài dùng cả trong tuyển dụng. Máy ghi các tín hiệu cơ thể như nhịp tim, huyết áp, nhịp thở và mồ hôi trong lúc một người trả lời câu hỏi. Sau đó người kiểm tra đọc biểu đồ và quyết định người đó có nói dối không. Trên phim, chiếc kim nhảy vọt chính là khoảnh khắc kẻ nói dối bị lật tẩy.

Năm 2003, một ủy ban của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Hoa Kỳ công bố bản đánh giá các bằng chứng khoa học, mang tên The Polygraph and Lie Detection. Ủy ban kết luận rằng khi kiểm tra về một sự việc cụ thể, máy phân biệt người nói dối với người nói thật tốt hơn đoán mò nhưng còn xa mới hoàn hảo, và chỉ với những người chưa tập cách qua mặt máy. Với việc sàng lọc an ninh nhân viên thường kỳ, độ chính xác có lẽ còn thấp hơn.

Các vụ việc thật cho thấy khoảng cách đó. Sĩ quan CIA Aldrich Ames bắt đầu làm gián điệp cho Liên Xô từ năm 1985, và đã qua được hai lần kiểm tra bằng máy đo nói dối trong thời gian đó. Mãi đến tháng 2/1994 ông mới bị bắt. Ở Mỹ, một đạo luật liên bang năm 1988 đã cấm phần lớn doanh nghiệp tư nhân dùng máy phát hiện nói dối với ứng viên và nhân viên.

Vấn đề cốt lõi là không có tín hiệu cơ thể nào chỉ riêng lời nói dối mới có. Tim đập nhanh có thể là do có tội, nhưng cũng có thể do sợ bị nghi oan, lo lắng vì bị kiểm tra, hay đơn giản là người hay hồi hộp. Ủy ban cũng lưu ý rằng mọi tín hiệu máy đo đều có thể cố ý thay đổi. Chính ví dụ tính toán của ủy ban cho thấy cái giá: sàng lọc 10.000 nhân viên trong đó có 10 gián điệp, nếu đặt máy đủ nhạy để gắn cờ 8 gián điệp thì cũng gắn cờ khoảng 1.600 nhân viên trung thực. Còn nếu chỉnh để gắn cờ ít người vô tội hơn hẳn, thì 8 trong 10 gián điệp lọt qua.

Góc nhìn AI: nhiều công cụ AI đưa ra đúng lời hứa đó dưới dạng mới. Công cụ phát hiện văn bản AI tự nhận đọc được ai là tác giả từ cách dùng chữ, còn "AI cảm xúc" tự nhận đọc được cảm xúc hay sự trung thực từ khuôn mặt và giọng nói. Cũng như máy đo nói dối, chúng biến một tín hiệu yếu thành một con số trông rất chính xác. Con số trên màn hình nghe có vẻ khách quan, nhưng nếu tín hiệu không gắn chặt với điều ẩn giấu, thì con số đó không phải là bằng chứng.

Ý tưởng đằng sau vụ nàyBài học: AI thật ra là gì? →

1. 1Khi một công cụ tự nhận tiết lộ được điều ẩn giấu, như lời nói dối, cảm xúc hay ai viết văn bản, hãy hỏi nó thực sự đo tín hiệu gì và tín hiệu đó gắn với điều ẩn giấu chặt đến đâu.
2. 2Hỏi tỉ lệ báo động nhầm, không chỉ tỉ lệ bắt trúng. Một công cụ bắt được hầu hết kẻ gian nhưng gắn cờ nhiều người ngay thẳng có thể gây hại nhiều hơn lợi.
3. 3Nhớ rằng con người có thể học cách qua mặt một tín hiệu, nên chính những người cần bắt lại dễ vượt qua công cụ nhất.
4. 4Đừng bao giờ để một con số quyết định chuyện tuyển dụng, học hành hay pháp lý. Nhiều nhất, hãy coi nó là lý do để xem xét kỹ hơn bằng các bằng chứng khác.
5. 5Nếu chatbot hay nhà cung cấp nói công cụ đó "đã được khoa học chứng minh", hãy đòi các đánh giá độc lập, chứ không phải lời quảng cáo của chính công ty.