Những cú sốc điện người ta bấm chỉ vì một người mặc áo xám yêu cầu

Năm 1961, nhà tâm lý học Stanley Milgram bắt đầu một loạt nghiên cứu ở Đại học Yale. Tình nguyện viên trong vùng được cho biết họ đang giúp nghiên cứu về trí nhớ và hình phạt. Mỗi người đóng vai "giáo viên". Một người đàn ông trung niên dễ mến, thực ra là diễn viên, đóng vai "học viên" và ngồi bị buộc vào ghế ở phòng bên cạnh.

Mỗi lần học viên nhớ sai một cặp từ, giáo viên phải gạt một công tắc trên cỗ máy có 30 nấc, từ 15 đến 450 vôn, mỗi nấc cách nhau 15 vôn. Không hề có dòng điện thật nào. Điện áp càng lên cao, học viên càng kêu đau, phản đối, rồi cuối cùng im bặt. Nếu giáo viên ngập ngừng, người làm thí nghiệm mặc áo khoác xám sẽ dùng vài câu nhắc lịch sự, kiểu như "xin anh cứ tiếp tục".

Trong phiên bản Milgram công bố năm 1963, 26 trên 40 người đàn ông (65%) đi đến tận công tắc cuối cùng. Nhiều người lộ rõ căng thẳng, toát mồ hôi, cười gượng, nhưng vẫn làm tiếp. Ở các biến thể sau, tỉ lệ vâng lời giảm mạnh khi người làm thí nghiệm ra lệnh qua điện thoại, hoặc khi giáo viên phải tự tay ấn tay học viên lên tấm kim loại.

Nghiên cứu này bị phê bình nhiều. Nhà tâm lý học Gina Perry nghe lại băng ghi âm lưu trữ và thấy người làm thí nghiệm đôi khi ép mạnh hơn kịch bản cho phép, và khá nhiều tình nguyện viên đã ngờ rằng cú sốc là giả. Chuyện lừa dối và làm người tham gia đau khổ cũng góp phần dẫn tới những quy định đạo đức chặt hơn trong nghiên cứu. Dù vậy, khi Jerry Burger làm lại một phần vào năm 2009, dừng ở 150 vôn cho an toàn, phần lớn người tham gia vẫn sẵn sàng đi tiếp qua mức đó.

Theo Milgram, con người đẩy trách nhiệm lên trên. Khi có vẻ như người khác mới là người quyết định, người ra tay thấy mình chỉ là công cụ. Hoàn cảnh góp phần rất lớn: một trường đại học danh tiếng, một mục đích khoa học, một giọng nói bình tĩnh, và những bước nhỏ, mỗi bước chỉ tệ hơn bước trước một chút.

Phần mềm cũng có thể đóng vai người mặc áo xám. Một hệ thống nói năng chắc chắn, mang thương hiệu đáng tin và mỗi lần chỉ xin bạn một cú bấm nhỏ dễ khiến bạn giao luôn trách nhiệm cho nó. Khi chatbot hay một quy trình tự động bảo bước tiếp theo ổn rồi, ta dễ cảm thấy quyết định đó là của nó.

Thật ra quyết định vẫn là của bạn. Công cụ sẽ không chịu trách nhiệm cho email nó soạn, khoản hoàn tiền nó từ chối hay lời khuyên nó đưa cho khách hàng.

Ý tưởng đằng sau vụ nàyBài học: Duyệt bài AI như một người quản lý →

1. 1Trước khi làm theo gợi ý của một công cụ, hãy nói to hoặc ghi ra ai chịu trách nhiệm cho kết quả. Thường thì đó là bạn.
2. 2Để ý những bước nhỏ. Nếu mỗi thay đổi chỉ tệ hơn trước một chút, hãy so chỗ bạn đang đứng với điểm xuất phát.
3. 3Đặt trước một quy tắc dừng, chẳng hạn không bao giờ chuyển tiền, chia sẻ dữ liệu cá nhân hay xóa hồ sơ chỉ dựa trên gợi ý tự động.
4. 4Tạo thói quen trong nhóm: dừng lại và đặt câu hỏi trước một chỉ dẫn đầy tự tin là chuyện bình thường, dù nó đến từ sếp, nhà cung cấp hay máy móc.