Kiểm chứng thông tin khi dùng AI

Tiến trình tiết học

1. Trang 1/9

   AI nói gì cũng tin được không?

   • Chatbot trả lời gần như mọi câu hỏi chỉ trong vài giây
   • Câu trả lời thường nghe chắc chắn và lịch sự
   • Nhưng có những câu sai
   • Hôm nay: học cách kiểm tra

   ManuAI

   Lời giáo viên: Bạn nào từng xem câu trả lời của chatbot rồi? Nghe rất thông minh và điềm tĩnh. Hôm nay mình sẽ tìm hiểu vì sao nó vẫn có thể sai, và học một cách kiểm tra ngắn gọn các em dùng được ngay.

2. Trang 2/9

   Chatbot viết câu trả lời như thế nào

   • Nó học quy luật từ một lượng chữ khổng lồ
   • Nó viết bằng cách đoán từ tiếp theo, hết từ này đến từ khác
   • Không có bước nào tự kiểm tra sự thật
   • Câu trả lời nghe đúng, dù đúng hay sai

   ManuAI

   Lời giáo viên: Chatbot là một cỗ máy đoán chữ rất giỏi. Nó chọn những từ hay đi cùng nhau. Phần lớn thời gian cách đó cho ra câu trả lời tốt. Nhưng đôi khi nó viết một câu nghe hoàn hảo mà lại sai, và chatbot không tự nhận ra.

3. Trang 3/9

   AI hay sai ở đâu

   • Bịa ra sự việc nghe như thật
   • Nguồn giả: sách, đường link, câu trích dẫn không có thật
   • Thông tin đã cũ
   • Sai con số, ngày tháng, phép tính

   ManuAI

   Lời giáo viên: Đây là bốn kiểu lỗi cần để ý. Chatbot có thể bịa ra một sự việc, tự đặt ra một cuốn sách hay một câu nói, đưa thông tin cũ vì nó chỉ học đến một thời điểm nào đó, hoặc tính sai một con số. Và kiểu nào nó cũng nói bằng giọng rất tự tin.

4. Trang 4/9

   Quy tắc 4T

   • Tách: tách ra đúng ý cần kiểm tra
   • Tìm: tìm nguồn gốc của thông tin
   • Tra: tra thêm một nguồn đáng tin nữa
   • Tin: quyết định tin đến mức nào và ghi lại

   ManuAI

   Lời giáo viên: Đây là bốn bước của mình, bốn chữ bắt đầu bằng T. Tách ý cần kiểm tra, Tìm nguồn gốc, Tra thêm nguồn thứ hai, rồi quyết định Tin đến đâu. Cả lớp đọc theo nhé: Tách, Tìm, Tra, Tin.

5. Trang 5/9

   Nhìn kỹ bước Tìm và Tra

   • Nguồn gốc là nơi đầu tiên: trang chính thức, bản tin, cuốn sách
   • Bài đăng lại hay bản tóm tắt không phải nguồn gốc
   • Nguồn thứ hai phải độc lập với nguồn thứ nhất
   • Hỏi lại chatbot không được tính

   ManuAI

   Lời giáo viên: Chatbot nói một điều thì chatbot không phải là nguồn. Mình cần tìm nơi thông tin đó thật sự xuất phát. Sau đó tìm thêm một nơi nữa, do người khác viết. Hỏi một chatbot hai lần cũng giống như hỏi một người hai lần.

6. Trang 6/9

   Nguồn đáng tin ở Việt Nam

   • Trang của Chính phủ, các bộ, ngành có đuôi .gov.vn
   • Các báo lớn có uy tín
   • Từ điển bách khoa, sách giáo khoa, tập bản đồ
   • Cẩn thận với fanpage, nhóm chat, bài đăng lại

   ManuAI

   Lời giáo viên: Những nguồn này thường đáng tin vì có người kiểm tra trước khi đăng, và có người chịu trách nhiệm. Chúng vẫn có lúc sai, nên mình vẫn tra hai nguồn. Fanpage hay tin nhắn được chuyển tiếp có thể đúng, nhưng gần như không bao giờ là nguồn gốc.

7. Trang 7/9

   Kiểm tra ảnh và video

   • Ảnh cũ thường bị đăng lại như ảnh mới
   • Tìm kiếm bằng hình ảnh: tìm bằng chính bức ảnh
   • Tìm lần đăng sớm nhất
   • Đối chiếu ngày và địa điểm với báo chí đáng tin

   ManuAI

   Lời giáo viên: Một bức ảnh thật vẫn có thể kể một câu chuyện sai nếu nó chụp ở năm khác, nơi khác. Công cụ tìm kiếm bằng hình ảnh cho mình thấy bức ảnh từng xuất hiện ở đâu. Nếu ảnh đó đã có trên mạng từ năm năm trước thì không thể là ảnh chụp sáng nay.

8. Trang 8/9

   Nhờ AI giúp kiểm tra

   • Hỏi: "Thông tin này từ đâu ra? Nguồn nào nói vậy?"
   • Tự mở từng đường link
   • Tận mắt tìm thấy thông tin trên trang
   • Chưa mở link thì chưa tin

   ManuAI

   Lời giáo viên: AI có thể giúp mình kiểm tra, nếu mình dùng nó để tìm nguồn. Hỏi nó thông tin từ đâu ra. Sau đó mở từng link và tìm thông tin đó trên trang. Có khi link không mở được, có khi trang nói chuyện khác. Chỉ những gì các em tự đọc mới tính.

9. Trang 9/9

   Ghi nhớ

   • Câu trả lời tự tin vẫn có thể sai
   • Tách, Tìm, Tra, Tin
   • "Chưa chắc" là câu trả lời trung thực
   • Mở link rồi mới tin

   ManuAI

   Lời giáo viên: Lần tới chatbot đưa cho các em một thông tin để làm bài, hãy làm đủ bốn bước 4T. Nếu không tìm được hai nguồn tốt, hãy ghi là chưa chắc. Người cẩn thận vẫn làm như vậy.

Họ tênLớpNgày

Làm một mình hoặc theo cặp. Dùng sách giáo khoa, tập bản đồ hoặc những gì thầy cô chiếu trên bảng. Không cần điện thoại hay máy tính.

1. 1Theo em, vì sao chatbot có thể nói rất chắc chắn mà vẫn sai?

2. 2Mỗi "câu trả lời của AI" dưới đây giấu một thông tin sai. Hãy tìm ra và viết lại cho đúng. A: "Đỉnh Everest là núi cao nhất Trái Đất, cao khoảng 8.849 mét, nằm trên biên giới Nepal và Trung Quốc. Edmund Hillary và Tenzing Norgay lần đầu lên tới đỉnh vào năm 1963." B: "Ở mực nước biển, nước sôi ở 100 °C và đóng băng ở 0 °C. Âm thanh truyền nhanh hơn ánh sáng, vì vậy ta nghe tiếng sấm trước khi thấy tia chớp." C: "Thủ đô của Việt Nam là Hà Nội. Vịnh Hạ Long là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận. Thành phố đông dân nhất Việt Nam là Đà Nẵng."

   Câu	Chỗ sai	Thông tin đúng	Em có thể kiểm tra ở đâu
   A
   B
   C

3. 3Chatbot đưa cho em đường link một bài báo làm nguồn. Việc đầu tiên em nên làm là gì?

   • Chép đường link vào bài tập
   • Mở link và tự tìm thông tin đó trên trang
   • Hỏi chatbot xem link đó có thật không
   • Gửi cho bạn bè để các bạn kiểm tra giúp

4. 4Em tin mỗi nguồn dưới đây đến mức nào khi kiểm tra thông tin? Đánh dấu một ô ở mỗi hàng.

   Nguồn	Thường đáng tin	Cần kiểm tra kỹ	Một mình chưa đủ
   Trang của một bộ, có đuôi .gov.vn
   Sách giáo khoa của em
   Một bình luận dưới video
   Một tờ báo lớn có uy tín
   Ảnh chụp màn hình chuyển tiếp trong nhóm chat
   Từ điển bách khoa

5. 5Một bức ảnh con đường ngập nước được chia sẻ kèm dòng chữ "Đà Nẵng, sáng nay". Viết hai điều em sẽ kiểm tra trước khi tin hoặc chia sẻ nó.

6. 6Viết lại quy tắc 4T theo trí nhớ, kèm vài chữ giải thích mỗi bước.

1. 1Vì sao chatbot có thể nói một điều sai bằng giọng rất tự tin? B. Vì nó đoán những từ có khả năng xuất hiện và không có bước tự kiểm tra sự thậtChatbot viết bằng cách đoán từ nào hay đứng tiếp theo. Quá trình đó không kiểm tra sự thật, nên câu sai nghe cũng chắc chắn y như câu đúng.
2. 2Chatbot đưa cho em một câu nói của một nhà khoa học nổi tiếng để làm bài thuyết trình. Em nên làm gì? C. Tìm câu nói đó trong một nguồn đáng tin trước khi dùngChatbot đôi khi bịa ra câu nói hoặc gán nhầm người nói. Chatbot trả lời "tôi chắc chắn" thì vẫn là chatbot, nên em cần một nguồn thật.
3. 3Bước đầu tiên của quy tắc 4T là gì? A. Tách: tách ra đúng ý cần kiểm traTrước hết phải biết chính xác mình đang kiểm tra điều gì, như một ngày tháng, một cái tên hay một con số. Tin là bước cuối, sau Tìm và Tra.
4. 4Nguồn thứ hai nào tốt nhất để kiểm tra câu trả lời của chatbot? D. Từ điển bách khoa hoặc sách giáo khoa do người khác viếtNguồn thứ hai phải độc lập và đáng tin. Chatbot có thể lặp lại cùng một lỗi, còn người bạn xem cùng bài đăng thì chỉ nhắc lại bài đó.
5. 5Chatbot ghi một đường link làm nguồn. Khi nào em có thể tin link đó đúng là ủng hộ thông tin kia? B. Chỉ khi em đã mở ra và tự tìm thấy thông tin đó trên trangChatbot đôi khi đưa link không mở được, hoặc trang nói một điều khác. Chỉ những gì em tự đọc trên trang mới tính.
6. 6Vì sao câu trả lời của chatbot về nội quy trường hay giá cả năm nay có thể sai? A. Vì dữ liệu học của nó dừng ở một thời điểm, nên có thể chưa biết những thay đổi gần đâyChatbot học từ văn bản thu thập đến một thời điểm nào đó. Những gì thay đổi sau đó có thể bị thiếu hoặc đã cũ trong câu trả lời.
7. 7Địa chỉ nào là của một trang thông tin chính thức của cơ quan nhà nước Việt Nam? C. Một trang có địa chỉ kết thúc bằng .gov.vnTrang chính thức của Chính phủ và các bộ, ngành ở Việt Nam dùng địa chỉ kết thúc bằng .gov.vn. Ai cũng có thể dán logo lên fanpage hay blog.
8. 8Một bức ảnh gây sốc được chia sẻ kèm chữ "chụp hôm qua ở Hà Nội". Tìm kiếm bằng hình ảnh giúp em tìm ra điều gì? B. Những bản cũ hơn hoặc bản gốc của bức ảnh, kèm ngày và nơi đăngTìm kiếm bằng hình ảnh cho thấy bức ảnh từng xuất hiện ở đâu. Nếu nó đã có trên mạng từ nhiều năm trước hoặc ở nước khác, thì lời chú thích là sai.
9. 9Em đã tra hai nguồn đáng tin nhưng hai nguồn nói khác nhau. Em nên làm gì? C. Ghi là chưa chắc, rồi tìm nguồn thứ ba hoặc hỏi thầy côKhi các nguồn tốt nói khác nhau, câu trả lời trung thực là "chưa chắc". Thêm một nguồn đáng tin hoặc hỏi người hiểu biết sẽ giúp làm rõ.
10. 10Chatbot nêu tên một cuốn sách và tác giả, nhưng thật ra cuốn sách đó không tồn tại. Đây là kiểu lỗi gì? D. Nguồn bịa đặtChatbot có thể tạo ra tên sách và tên tác giả trông như thật vì chúng khớp với khuôn mẫu quen thuộc. Tra tên sách trong thư viện hoặc hiệu sách sẽ biết cuốn sách có thật hay không.